The EHU Times

Так лічыць Алесь Адамковіч, беларус які жіве і працуе ў Вільні…

Наша інфармацыя:

Адамковіч Аляксандр Эдмундавіч, нарадзіўся 19.08.1977, в. Зорка Шаркаўшчынскага раёна Віцебскай вобласці. Скончыў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт (1999), факультэт славістыкі Віленскага педагагічнага ўніверсітэта (2006), магістратуру гэтага ж ВНУ (2008). Працаваў галоўным захавальнікам фондаў, пасля навуковым супрацоўнікам у музеі мастацтва і этнаграфіі імя Язэпа Драздовіча ў в. Германавічы, намеснікам галоўнага рэдактара літоўскай гістарычнай газеты „Voruta“, рэдактарам газеты „Trakų žemė”. Непрацяглы час супрацоўнічаў з польскай газетай “Nasz czas”, дзе быў адказны за беларускую старонку. З 2009 года выкладчык беларускай літаратуры на філалагічным факультэце Літоўскага ўніверсітэта эдукалогіі. Грамадская дзейнасць: сябра культурна-асветніцкага цэнтра імя Язэпа Драздовіча (Рэспубліка Беларусь), сябра грамадскага аб’яднання “Vilniaus draugija” (Літоўская Рэспубліка), сябра рады Таварыства беларускай культуры ў Літве, намеснік старшыні Асацыяцыі беларусістаў Літвы, выконваючы абавязкі старшыні Культурна-асветніцкага цэнтра імя Якуба Коласа ў Вільні, сябра міжнароднага аб’яднання пісьменнікаў і журналістаў APIA (Лондан).

— Раскажыце, калі ласка, якім чынам сталася так, што ўжо 9 год Вы жывеце ў Вільні?

— Калі казаць увогуле пра планы пераезду, то гэта, хутчэй за ўсё, збег звычайных жыццёвых абставін, а магчыма і лёс. Прыехаўшы ў Вільню здаў дакументы на дзённае аддзяленне ў Віленскі педагагічны універсітэт на факультэт Славістыкі і быў залічаны на першы курс. Само сабой зразумела, што прыняў рашэнне ехаць у Вільню і навучацца. А потым пачаў працягваць навучанне: спачатку ў магістратуры гэтага ж універсітэта, пасля ў дактарантуры Інстытута літоўскай мовы. Вось так і застаўся тут.

— А ці можаце Вы параўнаць жыццё Вашых родных, якія засталіся ў Беларусі, з Вашым: як яны там жывуць, як Вы жывеце тут?

— Калі разважаць, то трэба параўнаць некалькі аспектаў, некалькі ўзроўняў. Адно: людзі жывуць у вёсцы, там атрымліваюць пенсію, ці маюць пэўны заробак, дзесьці працуючы, які, як правіла, невялікі. Але ў іх ёсць свая гаспадарка, якая прыносіць ім пэўныя прыбыткі.

Другое: калі пачаць жыць выключна на пенсію ці заробак, як гэта адбываецца ў гарадах, то людзі трапляюць у зусім іншыя ўмовы і маюць іншыя магчымасці.

Гэта дзве розныя вагавыя катэгорыі. Таму адназначна цяжка адказаць на гэтае пытанне. Усё залежыць ад таго, што і з чым параўноўваць.

У адных момантах у Літве лепш, у іншых – на Беларусі. Таму, як мне здаецца, калі ўжо казаць сапраўды пра быт, то вялікай розніцы няма. У бытавой сферы, я думаю, усё прыкладна 50 на 50.

Розніца будзе больш у палітычнай, грамадскай сферах. А што тычыцца моладзі, то нават складана параўноўваць. Ты адсюль можаш не толькі свабодна паехаць у любую краіну Еўропы, Злучаныя Штаты Амерыкі, але там і жыць, і працаваць – ні візаў, ні дазволаў не патрэбна. Тое ж самае тычыцца і навучання ў шматлікіх універсітэтах Еўропы. Гэта вялікае дасягненне літоўскай дэмакратыі.

А справа ў тым, што на пачатку 90-х Літва пайшла па іншаму шляху – па шляху збліжэння з Еўропай, а не з Расеяй, як гэта ў нас адбылося. Літва – нацыянальная дзяржава, у адрозненне ад Беларусі, дзе пануе антыбеларускі рэжым. Вынікі гэтага мы бачым нават на бытавым узроўні.

У Літве навучанне замежным мовам на зусім іншым узроўні. І выпускнік ужо сярэдняе школы, як правіла, адной замежнай мовай – пераважна гэта ангельская – валодае практычна свабодна. Гэта тое, чаго ў Беларусі, мне здаецца, яшчэ няма. Чытаць-пісаць навучаць і 10-15 фразаў галоўных: як зваць, колькі год… І ўсё. А мова ж дае магчымасці інтэграцыі ў еўрапейскае грамадства, еўрапейскую прастору. Калі ты прыязджаеш некуды працаваць ці вучыцца і не ведаеш мовы, ты, як правіла, станеш звычайным чорнарабочым. Будзеш працаваць грузчыкам на якім-небудзь складзе, альбо падмятаць вуліцы, бо на іншае ты не здольны.

— А што тычыцца палітычнага і грамадзкага жыцця ў нашых краінах?

— Паўторым, Літва – нацыянальная дзяржава. З гэтага ўсё сыходзіць. Беларусь – антыбеларуская, відаць, прарасейская…А што такое знішчэнне нацыянальнага? Я лічу, што звычайны чалавек – грамадзянін – пачынае адчуваць сябе другасортным. Калі мы жывем у нацыянальнай дзяржаве, усё круціцца вакол мяне: я жыву ў сваёй дзяржаве, гэта мая зямля, мая гісторыя, мая мова. Калі мы жывем у такой прарасейскай дзяржаве як Беларусь, то атрымліваецца, што з аднаго боку я беларус, як бы й нарадзіўся тут, і вырас, ды ў пашпарце напісана. Але мова – не беларуская. Гісторыя – не гэтай зямлі. Літаратура – чужая. Прыказкі, прымаўкі, песні – чужыя… Што там вывучаюць у школе і каго мы ведаем з беларускіх пісьменнікаў? Практычна нікога. Паглядзім, каго мы ведаем з беларускіх аўтараў: Купалу, Коласа, яшчэ, можа, Караткевіча, Быкава. На гэтым усе веды пра Беларусь заканчваюцца. З мастацтвам – тая ж сітуацыя. Мы ведаем Рэпіна, Шышкіна. Дзе-нідзе прагучыць прозвішча Шагала. І ўсё.

Беларускіх нацыянальных дзеячаў мы не ведаем. Мы ведаем рускіх. Мы ведаем рускую літаратуру: Дастаеўскага, Пушкіна, Талстога. Нават ужо тут, працуючы выкладчыкам беларускай літаратуры ў Віленскім педагагічным уіверсітэце, упэўніўся, што нават студэнты, якія абралі спецыяльнасць «Беларуская філалогія» і то беларускіх пісьменнікаў ведаюць мала. І ў выніку чалавек пачынае ўспрымаць Беларусь не як сваю дзяржаву. З аднаго боку я на сваёй зямлі, у сваёй дзяржаве, але ў ёй нічога майго няма. Мае дзяды і прадзеды гаманілі на іншай мове, пісьменнікі, мастакі стваралі Беларусь як незалежную дзяржаву, а не як прыдатак Расеі, і я іх не ведаю, а ведаю іншых, навязваемых рускіх. Але ж яны не мае. І я ніхто на гэтай зямлі, другасортны, а мая краіна толькі прыдатак да так званай „вялікай рускай культуры і зямлі“. Таму вось гэта розныя ўмовы, з якіх, як я лічу, пачынаецца аснова ўсяго. Гэта прыводзіць да таго, што беларусы становяцца неактыўнымі, пачуваюць сябе непаўнавартаснымі, бо мая зямля не ўзгадавала вялікіх Пушкінаў з Дастаеўскімі, і паволі губляюць прагу да дзеяння і пачынаюць плыць па цячэню..

У гэтым заключаюцца розныя старты. Чалавек ад прыроды нараджаецца вольным. Гэта запісана ў дэкларацыі правоў чалавека. І вольны выбіраць сваё жыццё, і будаваць свой уласны лёс. Усё гэта мы бачым у Літве.

Што ж мы бачым ў Беларусі? Возьмем вёскі й вясковыя школы. Пасля заканчэння школы – двух вучняў трэба накіраваць у Горацкую сельгасакадэмію, двух вучняў яшчэ кудысці, трох, скажам, у Менск і г. д. Далей зноў жа ідзе размеркаванне: у калгас імя Леніна, якога-небудзь Заблудзішскага раёну, ці ў калгас, напрыклад, Чапаева. Чалавек не вольны. Гэтым яго пазбаўляюць ад права дзеяння, магчымасці нешта рабіць. Пачынаючы са школы, заканчваючы вышэйшай навучальнай установай. За яго ўсё зрабіла дзяржава. Яна яго кудысьці вяла, кудысьці накіроўвала. У выніку: чалавек губляе – можна нават сказаць – інстыкт свабоды.

Што ж адбываецца ў Літве? З аднаго боку, як і кажа прапаганда беларускага тэлебачання: «Тут усе пакінуты, тут ніхто нікому не патрэбен». Як бы й так, але мы бачым зусім супрацьлеглую сітуацыю.

Вучань скончыў школу. Ён нібы ікому не патрэбен. Але яго не прымушаюць ісці вучыцца ў селгасакадэмію. Ён сам выбірае куды: ці гэта Літва, ці гэта Еўропа. Скончыўшы там, ён зноў нікуды не накіраваны. Ён сам павінен знайсьці сабе недзе працу, чарговае месца ў сваім жыцці. І гэта прымушае да пэўных дзеянняў. Чалавек становіцца свабодным і вучыцца адстойваць свае правы: «Паколькі я нечага дабіўся, паколькі я праз нешта прайшоў, атрымаў ужо пэўны вопыт свабоды, вопыт свабодных дзеянняў, я сам магу распараджацца сваім лёсам. Не дзяржава вырашае, а я!».

Калі зноў жа параўноўваць розныя старты, розныя сістэмы, мы бачым, што для чалавека вось гэтая праруская дзяржава, не нацыянальная дзяржава, усё вызначыла. Яна цягне за ручку, але з іншага боку, чалавек губляе свабоду дзеянняў. Ён губляе інстынкт змагання за свае правы, губляе магчымасць знаходжання сваёй нішы ў грамадстве.

— Калі Вашыя бацькі з вёскі, то й Вы, атрымліваецца, адтуль паходзіце. Які ж шлях трэба прайсці вясковаму хлопцу, каб апынуцца тут?

— Я паходжу з Віцебшчыны, з заходняй Беларусі, якая да 1939 году была пад Польшчай. Гэта, дарэчы, мінус 20 год у Савецкім Саюзе, што дае пра сябе ведаць і адчуваецца нават сёння. Усё ж такі ментальнасць беларусаў з Заходняй і з Усходняй Беларусі розная. У Заходняй і больш гаспадароў, і больш мова захаваная. Гэта паўплывала. Але ў агульным, як я й казаў, было некалькі прыездаў у Вільню па розных праграмах на той час. Аднойчы зайшоў у Педагагічны універсітэт і даведаўся пра ўмовы ўступнай кампаніі, падаў дакументы. Адразу ў першым туры прайшоў. А раз прайшоў, нічога іншага не заставалася, як пераехаць сюды. Жыў, вучыўся, скончыў бакалаўра, пасля магістра, ну, і гэтак далей.

— А па якіх праграмах Вы сюды прыязджалі, з чым гэта было звязана?

— Я ўвесь час займаўся грамадскай дзейнасцю. Належыў да Культурнага асветніцкага цэнтра імя Драздовіча. З іншымі грамадскімі арганізацыямі супрацоўнічаў. З незалежным друкам. Тут рабіліся семінары па журналістыцы. І я на іх прыехаў.

— Атрымліваецца, што з пачатку свядомага жыцця Вы былі вольным чалавекам, які сам вырашаў, што яму рабіць, куды імкнуцца. Як Вы лічыце, ці шмат умоваў у Беларусі існуе для таго, каб дапамагчы чалавеку наноў авалодаць інстынктам свабоды.

— Трэба паглядзець на такі момант: школа, праз якую праходзіць моладзь, вельмі шмат што робіць. Мы ведаем знакамітае выслоўе Мураўёва, які казаў: «Што не зрабіў рускі штык, тое зробіць руская школа». Мы гэта цудоўна бачым у Беларусі, ды й тут, на Віленьшчыне. Таму гэты чыннік школы вельмі значны, калі не вызначальны. Да таго яшчэ тэлебачанне й прэса падкантрольныя дзяржаве.

— Мне здаецца, што ў апазыцыю трапляе вельмі маленькі адсотак моладзі. Гэта пры тым, што яна больш актыўная, чым людзі сталога пакалення, якія ведалі, што такое незалежнасць, што такое бел-чырвона-белы сцяг. Бо таксама гэта ўсё адбывалася на маёй памяці. Я памятаю развал імперыі Савецкі Саюз, памятую станаўленне незалежнасці, калі нашыя сімвалы і мова былі дзяржаўнымі.

А ў школе, калі мы былі малымі і Беларусь стала незалежнай, была такая размова паміж вучнямі:

— Як яна можа быць незалежнай? Як яна без Расеі?

—  Не пражыве.

Гэтая прапаганда сказвалася нават на маленькім чалавеку. Я нават сябе ўзгадваю. Прыйшоўшы чацверакласнікам да бабулі, пачаў аднойчы расказваць ёй, якія дрэнныя былі кулакі, а яна мне казала: «І дзед жа твой быў кулаком таксама. І ён быў таксама раскулачаны». І тады ў мяне адбыўся разлом свядомасці. Я сутыкнуўся з іншай рэальнасцю: «Мой та дзед не мог быць кепскім!»

Вось гэтая мана прыводзіць да таго, што чалавек становіцца не тое, што свабодным, але іншым. Ён ужо да канца не верыць у тое, што ёсць, што чуе ад агітатараў, што бачыць на тэлеэкране. Ён пачынае трошкі задумвацца. Але зноў жа сітуацыя тут 50 на 50: адзін далей працягне плыць у плыні, другі пачне змагацца з ёю, далучацца да тых жа самых грамадскіх арганізацый, якія дапамагаюць яму станавіцца асобай, станавіцца беларусам у не-беларускай дзяржаве.

— І апошняе пытанне. На ваш погляд, ці існуе ў Беларусі грамадская супольнасць?

— Сказаць, не існуе, гэта значыць, альбо свядома падманваць сябе і іншых, альбо не ведаць рэальнай сітуацыі. Мы бачым: людзі выходзяць на мітынгі. Шмат не шмат, але выходзяць. У нас што не было 19 снежня 2010 года? Хіба не грамадская супольнасць там сябе паказала?

— Мы бачылі маўклівыя акцыі пратэсту, мы бачылі «Стоп-бензін», мы бачым розныя перфомансы, надпісы на сценах; выдаюцца апазіцыйныя газеты, працуюць інтэрнэт-рэсурсы. Гэта сведчыць аб тым, што гэта робяць не адзін ці два чалавекі, а шматлікая грамадская супольнасць. Адны называюць сябе, іншыя працуюць таемна, гэта, відаць, залежыць ад таго, дзе чалавек працуе і якія ў яго ўмовы дла жыцця, і наколькі ён гатовы ахвяраваць сабою дзеля свабоды. Мы бачым пэўную актыўнасць свядомых грамадзян. Напрыклад, збор сродкаў для Барадуліна, для палітвязняў, Алеся Бяляцкага … І ва ўмовах вось гэтае дыктатуры, ўжо 18 год нешта робіцца, а гэта сведчыць пра тое, што грамадская супольнасць ёсць, жыве, і будзе жыць.

Кірыла Калбасьнікаў